علفهرز به گیاهی گفته میشود که در جایی که انتظار نمیرود رشد میکند. در واقع علفهرز مهمان ناخوانده مزرعهدار و کشاورزان هستند و علفهرز گیاهان اصلی مزرعه را وارد چالش رقابت در جذب مواد غذایی و آب میکند و چون علفهرز بدون اجازه وارد مزرعه شده و توانسته خود را در مزرعه جای بدهد، پس علفهرز بسیار مقاوم است و مبارزه کردن با علفهرز بسیار کار سخت و دشواری است.
کنترل علفهرز کار بسیار تخصصی و زمانبری است، زیرا فقط گیاهانی که مقاوم هستند و توانایی سازش با خاک مزرعه را دارند، میتوانند در مزرعه شروع به عنوان علفهرز رشد کنند که آنها همان علفهرز هستند، پس بسیار مقاوم به شرایط خاک و آب و اقلیم مزرعه هستند و علت دیگر سخت بودن از بین بردن علفهرز این است که حتماً نباید علفهرز داخل خود مزرعه دردسر ساز باشد حتی زمانی که خاک مزرعه علفهرز ندارد و کشاورز مبارزههای لازم را انجام داده است ولی مزرعههای همسایه به علت عدم کنترل علفهرز و بها ندادن به این مهم یا کنترل ناقص، دارای علفهرز هستند.
زمانی که این علفهرز وارد فاز زایشی شد و بذرهای آن رسید، به خاطر بالکهایی که گیاه علفهرز دارد به راحتی با وزش باد حرکت میکند و در مزارع مجاور و همسایه مینشیند و شروع به رشد میکنند و همچنین علت دیگر اینکه کنترل علفهرز و مبارزه با علفهرز سخت است این است که بذر علفهرز پوسته ضخیم دارند که حتی اگر این علفهرز توسط حیوانات و پرندگان خرده شود پس از انجام عملیات گوارش و دفع هنوز قوه نامیه بذر علفهرز به قوت خودش باقی مانده است و به راحتی این بذر علفهرز در مواد زائد دفع شده از بدن پرنده و چهارپایان قابلیت رشد و ریشهدوانی در خاک را دارد. پس برای کنترل علفهرز یک منطقه باید تمام مزرعهداران و کشاورزان آن منطقه اقدام به مبارزه با علفهرز کنند. پوسته این بذر علفهرز این قدر ضخیم و سفت است که حتی با چسبیدن در کف کفش مزرعهدار یا کف سم حیوانات هم از بین نمیرود و به راحتی قابل انتقال به مزرعههای مجاور است. بذر علفهرز سبک و بالکدار است و به راحتی توسط باد و نسیم جا به جا میشود.
جالب است بدانید که تمام علفهای هرز داروهای گیاهی هستند که خواستگاه آنها مراتع و کوهستان بوده است و به همین علت است که علفهرز از نظر فیزیولوژیک مقاوم و سازگار به محیط رشدش است و علفهرز سیر تکاملی برای ادامه بقا را طی میکند و دارای ریشههای ضخیم و گسترده و طولانی است تا برای پیدا کردن آب مورد نیازش و برای ادامه حیات، سنگهای سخت و صخرهها را بشکافد و جهت پیدا کردن آب مورد نیاز به اعماق زمین حرکت کند.
تغییرات فیزیولوژیک علفهرز جهت سازگاری با محیط اطرافش و حفظ بقا
گیاه علفهرز جهت حفظ بقا و سیر تکاملی اش یک سری تغییرات به مرور زمان در بخشهای هوایی گیاه ایجاد میکند که به آنها در زیر اشاره خواهیم کرد:
چرمی و ضخیم شدن برگهای علفهرز:
یکی از تغییرات فیزیولوژیک که در بخش هوایی علفهرز ایجاد میشود و باعث میشود که مبارزه با علفهای هرز سخت شود، جهت رشد و سیر تکاملی این است که اپیدرم برگهای علفهرز چرمی شکل و ضخیم میشوند. داشتن برگهای چرمی و چرب با اپیدرم ضخیم به خاطر این است که علفهرز بتواند گرما و سرما را به راحتی تحمل کند و در فصل تابستان عملیات تعرق و خروج آب از روزنههای برگ کمتر صورت بگیرد و روزنههای سطح گیاه علفهرز، شبها باز میشوند. در فصل سرما ضخامت اپیدرم گیاه علفهرز زیاد میشود تا گیاه را گرم نگه دارد و خطر سرمازدگی کاهش مییابد.
کوچک و باریک و نوکتیز شدن برگهای علفهرز:
کوچک شدن برگهای علفهرز به علت این است که سطح مقطع برگ علفهرز کمتر شود و تبخیر و تعرق کمتری از سطح برگ علفهرز انجام شود و گیاه علفهرز در شرایط سخت دوام بیاورد و کنترل علفهرز سخت شود و همچنین تیز شدن برگها و باریک شدن هم به علت کاهش سطح تبخیر و تعرق است و همچنین هاله هوای گرم اطراف گیاه علفهرز را میشکند و ایجاد نسیمی خنک در اطراف گیاه علفهرز میکند.
خاردار شدن گیاه علفهرز:
خارهای روی ساقههای علفهرز هم عملیات سازگاری گیاه علفهرز را برای ادامه بقا در شرایط سخت و غیرقابل کنترل طبیعت وحش انجام میدهد تا بتواند با این تغییرات فیزیولوژیک ایجاد شده به راحتی در هر شرایطی دوام بیاورد و نسل خودش را روی کره زمین ماندگار کند و این ویژگی تمام موجودات زنده است که تمایل به ادامه و بقا نسل خود را دارند و این گیاهان هوشمند نمونه بارز این موضوع هستند. دلیل تکاملی، خاردار شدن علفهرز به علت ساز و کار دفاعی و مکانیسم دفاعی طبیعی این گیاهان است، که در طی زمانهای طولانی در گیاهان علفهرز شکل گرفته است که به علت اینکه در محیطهای رقابتی و دشوار رشد میکنند، خارها فضای رشد آنها را حفظ میکند تا توسط چهارپایان و پرندگان کمتر خورده شوند و درصد ماندگاریشان بیشتر شود و از بین بردن آنها سختتر میشود. دلیل دیگر خاردار شدن علفهرز این است که گیاهان به علت حضور در بیابان و کوهستان کمتر دچار آسیبهای مکانیکی توسط باد شوند. در واقع خار، سطح تماس آنها را کاهش میدهد و سطح مقطع برگ علفهرز را کاهش میدهد تا تبخیر تعرق از سطح برگ علفهرز کاهش یابد، مانند: کاکتوس و گنگر وحشی و خار شتر که برگها و ساقههای آنها خاردار شده است. در بعضی از علفهای هرز بذرها به سر خارها متصل هستند و با گرفتن سر این خارها به بدن انسان و حیوانات و پرندگان به راحتی تکثیر میشوند و احتمال بقا آنها افزایش و احتمال کنترل علفهرز سختتر میشود. مانند: چسبک.
پرزهای سطحی برگ علفهرز:
در بعضی علفهای هرز مانند گزنه، پرزهایی در سطح برگ ایجاد میشود که این عامل باعث میشود که توسط انسان و حیوانات کمتر خرده و کنده شوند چون پرزهای روی سطح آن در اثر برخورد با پوست بدن ایجاد خارش و سوزش میکند و این مکانیسم دفاعی او را بیشتر به بقا نزدیک میکند.
ایجاد برگها و ساقههای گوشتی و آبدار در علفهرز:
سازگاری دیگر علفهای هرز جمع کردن آب در سلولها و تورژسانس سلولی است که باعث ایجاد برگها و ساقههای آبدار و گوشتی در علفهرز میشود که این گیاهان، جزو دسته گیاهان ساکولنت یا شیرهدار هستند مانند خرفه که در زمان کمآبی از آب درون سلولی برگ و ساقه استفاده میکند.
افزایش کارآیی فتوسنتز گیاه علفهرز:
بسیاری از علفهای هرز دارای مسیر فتوسنتزی C4 هستند که بهرهوری بالاتری نسبت به گیاهان با فتوسنتز C3 دارند مخصوصاً در شرایط گرما و نور زیاد. و این باعث میشود که در مقایسه با گیاهان زراعی سریعتر رشد کنند.
تولید ترکیبات آللوپاتیک گیاه علفهرز:
برخی علفهای هرز مانند سلمهتره و تاج خروش مواد شیمیایی ترشح میکنند که رشد گیاهان در اطراف آنها را غیرممکن میکنند.
تغییر در متابولیسم علفهرز برای اینکه مقاومت به علفکشها افزایش یابد و کنترل علفهرز کاهش یابد، به این صورت که بعضی از علفهای هرز آنزیمی دارند که تأثیر علفکش را روی سلولهایش تجزیه میکند.
تغییرات در رشد و توسعه علفهرز به این صورت که، بعضی از علفهای هرز نسبت به شرایط محیطی که در آن زندگی میکنند میتواند رشد خود را جلو یا عقب بیاندازند با ویژگی داشتن قوه نامیه بالا و خواب بذر.
افزایش ذخیره مواد غذایی در اندامهای زیرزمینی گیاه علفهرز
در گونههایی از علفهرز مانند پیازچهایها و علفهرز چندساله، در غدهها و ساقههای ریزومی کربوهیدرات ذخیره میکنند تا پس از برداشت و مبارزه شیمیای قادر به رشد مجدد باشند.
نیاز آبی علفهرز:
بسیاری از گیاهان علفهرز نیاز آبی که برای رشد و ادامه بقا دارند، اندازه گیاه اصلی مزرعه یا حتی بیشتر از آن است و به همین علت علفهرز وارد فاز رقابتی با گیاهان اصلی مزرعه میشوند و اینکه بعضی از گیاهان علفهرز سیستم ریشهای قوی و گسترده دارند که قادر است برای دریافت آب مورد نیاز خود مسیرهای طولانی در اعماق زمین را طی کند. نیازهای آبی علفهرز بسته به نوع علفهرز متفاوت است. علفهای هرز پهنبرگ نیاز آبی متوسطی دارند، گونههای علفهرز چندساله میتواند در شرایط کمآبی شدید رشد کند، علفهای هرز آبدوست نیاز به شرایط مرطوب و آب اشباع دارد مانند سوروف.
تکثیر علفهرز
تکثیر علفهرز به دو طریق جنسی و غیرجنسی میباشد. تکثیر از طریق بذر که تکثیر جنسی نامیده میشود. در این نوع تکثیر بذر که توسط باد، آب، حیوانات، پرندگان، مدفوع حیوانات از طریق چسبیدن به کف کفشها و سم حیوانات و پرپرندگان و ماشینآلات کشاورزی به راحتی جا به جا میشود و لازم به ذکر است که علفهای هرز تعداد بذرهای تولیدی آنها خیلی زیاد است مانند تاج خروس که صد هزار بذر در یک گیاه تولید میشود و موضوع دیگر اینکه بذرهای علفهرز دارای دوره خواب هستند که این عامل اصلی بقای آنها است به این صورت که میتوانند سالها در خاک زنده بماند تا شرایط جوانهزنی برای آنها مهیا شود و رشد و تکثیر خود را آغاز کنند و اینکه این بذرها، مقاومت زیادی به خشکی و کمآبی و تحمل آفتکشها دارند. روش دیگر تکثیر علفهرز تکثیر غیرجنسی است که اعضای گیاه چه خاکی و چه هوایی توانایی ایجاد گیاه جدید را دارد. بعضی از ساقههای زیرزمینی و بعضی با ساقههای سطحی و بعضی با حتی یک تکه از اعضای بدن گیاه علفهرز که در خاک مانده باشد و یا از طریق غده و از طریق پیاز قابل تکثیر هستند بنابراین باید علفهای هرز چندساله را که تکثیر آنها رویشی است، کامل از مزرعه بیرون برد زیرا علفهرز با یک تکه از گیاه هم قابلیت تکثیر را دارد. لازم به ذکر است که علفهایی که با بذر تکثیر مییابند باید به صورت دستی قبل از گلدهی حذف شوند.
مقاومت علفهرز به علفکشها:
مقاومت علفهرز به علفکش انواع مختلفی دارد هدفمند و غیرهدفمند. در مقاومت هدفمند جایگاهی که علفکش باید اثر بگذارد دچار جهش ژنتیکی میشود و علفکش دیگر اثر نمیکند مانند گلایفوزیت که بسیار شایع است. مقاومت بعدی مقاومت غیرهدفمند است که در این نوع مقاومت علفکش به جایگاه هدف میرود ولی توسط مکانیسمهای دفاعی گیاه خنثی میشود و از سلولها دفع میشود.
علت بروز این مقاومت در علفهرز چیست؟
- استفاده مکرر و یکنواخت از یک نوع علفکش یا علفکشهایی با فرمولاسیون مشابه
- عدم تنوع در مدیریت علفهای هرز به این صورت که هر سال از یک مدل جدید علفکش کارآ و موثر استفاده کند.
- تکثیر زیاد و سریع علفهای هرز با ژن مقاوم شده در اثر انتخاب طبیعی باعث شده که این ژنهای مقاوم تعدادشون بیشتر شود.
-
راهکارهای مدیریت مقاومت علفهرز:
- ترکیب چند علفکش با هم میتواند راهکاری باشد برای جلوگیری از مقاوم شدن علفهرز به منطقه.
- کنترل مکانیکی علفهرز مانند شخم زدن.
- کشاورز یا مزرعهدار، تناوب زراعی با گیاهان سازگار ایجاد کند.
- بهترین و سالمترین و دوستداشتنیترین و موثرترین و عمیقترین روشی که به شما پیشنهاد میشود روش مبارزه غیرشیمیایی است با نام روش مبارزه با مالچ علفهرز یزد لایی.
بهترین روش مبارزه با علفهرز:
طلاییترین روشی که برای مبارزه با علفهرز به شما پیشنهاد میکنیم این است که علفهای هرز مزرعه تان را با صبوری و حوصله و با مالچ پارچهای یزد لایی از بین ببرید به این صورت که ابتدا علفهای هرز مزرعه را کاملاً حذف کرده و سپس این مالچ پارچهای علفهرز را روی زمین مزرعه کشیده و با میخ دوپایه یا میخ آهنی و یا میخ پلاستیکی روی زمین فیکس کرده و این کار را چندین بار در چندین سال پیاپی به طور مرتب انجام دهید تا کمکم با مزرعهای از عاری از علفهرز مواجه شوید.