علفهرز بە گیاهێک دەوترێت کە لە شوێنێک دا رەق دەکات کە چاوەڕوانی ناکرێت. لە ڕاستیدا علفهرز میوانێکی ناخۆشاندراوی چالاکار و کشتوکاڵکارانە و گیاهە سەرەکییەکانی چالەکە دادەخەنە ناو ڕقابەتدا بۆ بهرهێنان لە ماددە غذایی و ئاو. چونکە علفهرز بەبێ ڕێگەپێدان دێتە ناو چالەکە و توانیویە خۆی بسەلمێنێت، بۆیە زۆر پێکهاتووە و جەنگکردن لەگەڵ علفهرز کارێکی زۆر قورس و سختە.
کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز کارێکی تایبەت و کاتبارەیە، چونکە تەنها گیاهانی پێکهاتوو و توانای گونجاندنیان هەیە بۆ خاکی چالەکە دەتوانن لە چالەکە دەست بە ڕق کردن بکەن کە ئەمانە علفهرزەکانن، بۆیە زۆر پێکهاتوون بۆ مەودای خاک، ئاو و کەش و هەوا. هۆکاری تری قورسی لەناوبردنی علفهرز ئەوەیە کە نابێت علفهرز لە ناو چالەکە دردسر بدرێت، تەنانەت کاتێک خاکی چالەکە علفهرز نییە و چالاکار هەموو جەنگەکانی پێویست بکات، بەڵام چالەکانی نزیکەکە بەهۆی کۆنتڕۆڵ نەکردنی علفهرز یان نەبوون بە ئەم گرنگییە یان کۆنتڕۆڵی ناوازە، دارای علفهرز بن.
کاتێک ئەم علفهرزانە دەگەنە دۆخی ناسین و دانەکانیان دەگەنە باشترین سەرەتا، بەهۆی بالەکانی گیاهی علفهرز دەتوانن بە ئاسانی بە بەرکردەی باد بچن و لە چالەکانی نزیکدا بشکن و دەست بە ڕق کردن بکەن. هۆکاری تری ئەوەی کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز و جەنگکردن لەگەڵ علفهرز قورسە ئەوەیە کە دانەی علفهرز پۆشەیەکی قوڕی هەیە کە تەنانەت ئەگەر ئەم علفهرزە لەلایەن حیوانات و مرۆڤەکانەوە خواردرا بێت، دوای ئەنجامدانی پرۆسەی گواردن و دەرکردن، هێشتا توانای ڕقکردنی دانەی علفهرز بە شێوەیەکی تەواو ماوەتەوە و ئەم دانە علفهرزە بە ئاسانی لە موادی دەرکراوە لە لاشەی مرۆڤ و حیوانات توانای ڕقکردن و شاخەکردنی خاکی هەیە. بۆیە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز لە ناوچەیەک، پێویستە هەموو چالاکار و کشتوکاڵکارەکانی ئەو ناوچەیە جەنگ بکەن لەگەڵ علفهرز. پۆشەی ئەم دانە علفهرزە زۆر قوڕ و سختە کە تەنانەت بە چوونە ناو لاوی کەلەی چالاکار یان لاوی کەلەی حیواناتیش لەناو ناچێت و بە ئاسانی دەتوانرێت بگوازرێتەوە بۆ چالەکانی نزیک. دانەی علفهرز سووک و بالدارە و بە ئاسانی بە باد و باران گوازرێتەوە.
جێگرەکە بزانیت کە هەموو علفهرزانە گیاهە دووکانییەکانن کە سەرچاوەکانیان چیا و بەرەکان بووە و بەهۆی ئەمەش علفهرز لە ڕووی فیزیۆلۆجیەوە پێکهاتوو و گونجاو بۆ ژینگەی ڕقکردنی و علفهرز ڕێگای دەروونی بۆ بەردەوامبوونی ژیان دەبڕێت و دارای شاخە قوڕ، گەورە و درێژن تا بتوانن بۆ دۆزینەوەی ئاوی پێویستیان سنگی سخت و لاوەکان بکەنەوە و بۆ دۆزینەوەی ئاوی پێویست بچنە ناو قوڵاکانی زەوی.
گۆڕانکارییە فیزیۆلۆجییەکانی علفهرز بۆ گونجاندن بۆ ژینگەی دەوروبەر و پاراستنی ژیان
گیاهی علفهرز بۆ پاراستنی ژیان و ڕێگای دەروونی خۆی گۆڕانکارییەکانی تایبەت دەکات لە بەشە دەرونەوەی گیاهدا کە لە خوارەوە باسیان دەکەین:
چەرمی و قوڕبوونی بریەکانی علفهرز:
یەکێک لە گۆڕانکارییە فیزیۆلۆجییەکان کە لە بەشی دەرونەوەی علفهرزدا ڕوو دەدات و دەبێتە هۆی ئەوەی جەنگکردن لەگەڵ علفهرز قورس بێت، بۆ ڕقکردن و ڕێگای دەروونی ئەمەیە کە ئێپیدێرمی بریەکانی علفهرز شێوەی چەرمی و قوڕ دەبن. هەبوونی بریە چەرمی و ترش و ئێپیدێرمی قوڕ بەهۆی ئەوەیە کە علفهرز بتوانێت گەرمی و سەرمای بە ئاسانی بباتەوە و لە کاتی ھەواردا پرۆسەی ترانسڤیریسیۆن و دەرچوونی ئاو لە چاوەڕوانەکانی بریە کەمتر بێت و چاوەڕوانەکانی سەرەوی گیاهی علفهرز شەوەکان کراوە بێت. لە کاتی سەرمادا قوڕبوونی ئێپیدێرمی گیاهی علفهرز زیاد دەبێت تا گیاهەکە گەرم بێت و خەتنەوەی سەرما کەم بێت.
بچووک و تەنک و تیزمتر بوونی بریەکانی علفهرز:
بچووکبوونی بریەکانی علفهرز بەهۆی ئەوەیە کە ڕووبەری کەرتی بریەی علفهرز کەم بێت و تبخیر و ترانسڤیریسیۆن کەمتر لەسەر ڕووی بریەی علفهرز ڕووبدات و گیاهی علفهرز لە دۆخی قورس بمانێتەوە و کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز قورس بێت و هەروەها تیزمتر بوونی بریەکان و تەنکبوونیش بەهۆی کەمکردنەوەی ڕووبەری تبخیر و ترانسڤیریسیۆنە و هەروەها هالەی بارسەوی گەرمی دەوروبەری گیاهی علفهرز دەشکێنێت و دەبێتە هۆی دروستبوونی بارسەوێکی سارد لە دەوروبەری گیاهی علفهرز.
شاردار بوونی گیاهی علفهرز:
شارەکان لەسەر دەوکانی علفهرز هەروەها پرۆسەی گونجاندنی گیاهی علفهرز بۆ بەردەوامبوونی ژیان لە دۆخی قورس و ناکۆنتڕۆڵکراوی طبیعی وحشی دەکات تا بتوانێت بەم گۆڕانکاری فیزیۆلۆجییانە بە ئاسانی لە هەر دۆخێکدا بمانێتەوە و نەوەکەی لەسەر گەردوون بمانێتەوە و ئەم تایبەتمەندییە هەموو ئەو شتانەیە کە ھەستیان بە بەردەوامبوونی ژیانی خۆیان هەیە و ئەم گیاهانە ھێزپەڕ نمونەیەکی بەناوبانگی ئەم بابەتەن. هۆکاری دەروونی، شارداربوونی علفهرز بەهۆی سازۆکاری پاراستن و میکانیزمی پاراستنی سروشتی ئەم گیاهانە، کە لە ماوەی کاتی درێژدا لە گیاهە علفهرزانەدا شێوەی گرتۆتەوە کە بەهۆی ئەوەی لە ژینگەی ڕقابەت و قورسدا ڕق دەکەن، شارەکان شوێنی ڕقکردنیان پاراستوو دەکەن تا کەمتر لەلایەن چوارلاوەکان و مرۆڤەکانەوە خواردنێت و ڕێژەی ماوەی درێژیان زیاد دەبێت و لەناو بردنیان قورستر دەبێت. هۆکاری تری شارداربوونی علفهرز ئەوەیە کە گیاهەکان بەهۆی بوونیان لە بیابان و چیاکان کەمتر دەبنەوە بە زیانی میکانیکی لەلایەن بادەوە. لە ڕاستیدا شار، ڕووبەری پەیوەندییان کەم دەکاتەوە و ڕووبەری کەرتی بریەی علفهرز کەم دەکاتەوە تا تبخیر و ترانسڤیریسیۆن لەسەر ڕووی بریەی علفهرز کەم بێت، وەک: کاکتوس و گنگری وحشی و شاری شتر کە بریە و دەوکانیان شاردار بوون. لە هەندێک علفهرزدا دانەکان بە سەری شارەکاندا ناونراون و بە داگرتنی سەری ئەم شارانە بە لاوی مرۆڤ و حیوانات و مرۆڤەکان بە ئاسانی چاودەری دەکەن و ئەگەری ماوەی درێژیان زیاد دەبێت و ئەگەری کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز قورستر دەبێت. وەک: چسبک.
بریزەکانی ڕووی بریەی علفهرز:
لە هەندێک علفهرز وەک گزنەدا، بریزەکان لە ڕووی بریە دا دروست دەبن کە ئەم هۆکارە دەبێتە هۆی ئەوەی کەمتر لەلایەن مرۆڤ و حیواناتەوە خواردنێت چونکە بریزەکان لەسەر ڕوویاندا بەهۆی گەشەکردن بە ڕەوشتی پێست دەرئەنجامی خەریش و سوزاندن دەدات و ئەم میکانیزمی پاراستنە زیاتر نزیک دەکاتەوە بۆ ماوەی درێژ.
دروستکردنی بریە و دەوکانی گۆشتی و ئاوی علفهرز:
گونجاندنی تری علفهرز جمعکردنی ئاو لە ناو خانووەکان و تورژەنسی خانووەکانە کە دەبێتە هۆی دروستبوونی بریە و دەوکانی ئاوی و گۆشتی لە علفهرزدا کە ئەم گیاهانە، لە گرووپی گیاهەکانی ساکولێنت یان شیرەدارداین وەک خرفە کە لە کاتی کەمبوونی ئاوەوە لە ئاوی ناو خانووەکانی بریە و دەوکان بەکار دێت.
زیادکردنی کارایی فۆتۆسینتیسی گیاهی علفهرز:
زۆربەی علفهرز مسیری فۆتۆسینتیسی C4یان هەیە کە کارایی بەرزتری هەیە لەگەڵ گیاهانی فۆتۆسینتیسی C3، بەتایبەتی لە دۆخی گەرمی و نوری زۆردا. و ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی لە کاتی گەشەکردندا زیاتر لە گیاهانی چالەکان بێت.
دروستکردنی کۆمپۆنێنتە ئالۆڤاتیکییەکانی گیاهی علفهرز:
هەندێک علفهرز وەک سلمەترە و تاجخروس موادی کیمیایی دەر دەکەن کە ڕقکردنی گیاهانی دەوروبەریان نامۆمکان دەکات.
گۆڕانکاری لە مەتابۆلیسمی علفهرز بۆ زیادکردنی پێکهاتن بۆ علفکش و کەمکردنەوەی کۆنتڕۆڵکردنی علفهرز، بەم شێوەیە کە هەندێک علفهرز ئێنزیمی هەیە کە ئەنجامی علفکش لەسەر خانووەکانی جیا دەکات.
گۆڕانکاری لە ڕقکردن و پەرەسەندنی علفهرز بەم شێوەیە کە، هەندێک علفهرز دەتوانن ڕقکردنی خۆیان پێش یان دووای بکەن بە گوێرەی دۆخی ژینگەی کە لەوە ژیان دەکەن و بە تایبەتمەندی هەبوونی توانای گەشەکردنی بەرز و خەوابوونی دانە.
زیادکردنی گەڕاندنەوەی ماددە غذایی لە ئەندامەکانی خوار زەوی گیاهی علفهرز
لە جۆرەکانی علفهرز وەک پیازچەکان و علفهرزی چەندساڵەدا، کاربۆهیدرات لە غدە و دەوکانی ڕایزۆمی گەڕاندراوەتەوە تا دوای دانان و جەنگی کیمیایی توانای ڕقکردنی دووبارەی هەبێت.
ئاوی پێویستی علفهرز:
زۆربەی گیاهە علفهرزانە ئاوی پێویستیان بۆ ڕقکردن و بەردەوامبوونی ژیان زۆرترە لە گیاهی سەرەکی چالەکە یان تەنانەت زیاتر لەوەش، و بەهۆی ئەمەش علفهرز دادەخرێتە ناو دۆخی ڕقابەت لەگەڵ گیاهە سەرەکییەکانی چالەکە و ئەوەی هەندێک گیاهی علفهرز سیستەمی شاخەی قوڕ و گەورەیان هەیە کە توانای دۆزینەوەی ئاوی پێویستی خۆیان بۆ درێژاییەکی زۆر لە قوڵاکانی زەوی هەیە. پێویستی بە ئاوی علفهرز بە گوێرەی جۆری علفهرز جیاوازە. علفهرزانەکانی بریە بەهێز پێویستیان بە ئاوی ناوەندە، جۆرە علفهرزانەکانی چەندساڵە دەتوانن لە دۆخی کەمبوونی ئاوی توند ڕق بکەن، علفهرزانەکانی خۆش ئاو پێویستیان بە دۆخی شل و ئاوی تەواو کراوە هەیە وەک سوروف.
چاودەری علفهرز
چاودەری علفهرز بە دوو ڕێگەی جەنسی و نەجەنسییە. چاودەری لە ڕێگەی دانە کە چاودەری جەنسی دەوترێت. لەم جۆرە چاودەرییەدا دانە کە بە باد، ئاو، حیوانات، مرۆڤەکان، دەرکردنی حیوانات لە ڕێگەی چوونە ناو لاوی کەلەکان و کەلەی حیوانات و مرۆڤەکان و ئامێرە کشتوکاڵییەکان بە ئاسانی گوازرێتەوە و دەبێت بڵێین علفهرزانەکان ژمارەی دانەی چاودەریکردنیان زۆر زۆرە وەک تاجخروس کە سەد هەزار دانە لە یەک گیاه دروست دەکات و بابەتی تر ئەوەیە کە دانە علفهرز دورە خەوابیان هەیە کە ئەمە گرنگترین هۆکاری ماوەی درێژیانە بەم شێوەیە کە دەتوانن ساڵانێک لە ناو خاک زیندوو بمێننەوە تا دۆخی گەشەکردن بۆیان مەسرەو بکرێت و ڕقکردن و چاودەری خۆیان دەست پێ بکەن و ئەوەیش ئەم دانە علفهرزانە پێکهاتنی زۆریان هەیە بۆ خشکی و کەمبوونی ئاو و گەشبەری کیمیایی. ڕێگای تری چاودەری علفهرز چاودەری نەجەنسییە کە ئەندامەکانی گیاه هەم خاکی و هەم دەرونەوی توانای دروستکردنی گیاهی نوێی هەیە. هەندێک دەوکانی خوار زەوی و هەندێک لە دەوکانی ڕووی و هەندێک لە تەنها تکەیەک لە ئەندامەکانی گیاهی علفهرز کە لە ناو خاک ماوەتەوە یان لە ڕێگەی غدە یان لە ڕێگەی پیاز چاودەری دەکرێت بۆیە پێویستە علفهرزانەکانی چەندساڵە کە چاودەرییان روویانە، تەواو لە ناو چالەکە دەر بکرێت چونکە علفهرز بە تەنها تکەیەک لە گیاهیش توانای چاودەری هەیە. دەبێت بڵێین علفهرزانەکانی کە بە دانە چاودەری دەکەن، پێش گوڵدان بە دەست دەبێت لابردنیان.
پێکهاتنی علفهرز بۆ علفکش:
پێکهاتنی علفهرز بۆ علفکش جیاوازی هەیە، ئامانجدار و نا ئامانجدار. لە پێکهاتنی ئامانجداردا شوێنێک کە علفکش دەبێت ئەنجام بدات دەگۆڕێتەوە بە جیهەڵەی ژینسی و علفکش ئەنجامی نا دروست دەکات وەک گلایفۆزیت کە زۆر بڵاوه. پێکهاتنی دواتر پێکهاتنی نا ئامانجدارە کە لەم جۆرە پێکهاتنەدا علفکش دەچێتە شوێنی ئامانج، بەڵام لەلایەن میکانیزمی پاراستنی گیاهەوە نەخشاندراوە و لە خانووەکان دەر دەکرێت.
هۆکاری ڕوودانی ئەم پێکهاتنە لە علفهرز چییە؟
- بەکارهێنانی بارودبار و یەکسان لە جۆرێکی علفکش یان علفکشەکانی فۆرمولاسیۆنی هاوشێوە
- نەبوونی گونجاندن لە ڕووباردنی علفهرزانەکان بەم شێوەیە کە هەموو ساڵێک لە جۆرێکی نوێی علفکشی کارا و کاریگەر بەکار بێت.
- چاودەری زۆر و خێرا علفهرزانەکان بە گێنی پێکهاتوو بەهۆی هەڵبژاردنی سروشتی دەبێتە هۆی ئەوەی ئەم گێنە پێکهاتوو ژمارەیان زیاد بێت.
-
ڕێگاکانی ڕوباردنی پێکهاتنی علفهرز:
- کۆکردنەوەی چەند علفکش بە یەکەوە دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ پاراستن لە پێکهاتنی علفهرز بۆ ناوچەکە.
- کۆنتڕۆڵی میکانیکی علفهرز وەک شخمکردن.
- چالاکار یان چالەدار، گۆڕانی کشتوکاڵ بە گیاهانی گونجاو دروست بکات.
- باشترین و تەندروستترین و دڵخۆشترین و کاریگەرترین و قوڵترین ڕێگای کە پێشنهاد دەکەین ڕێگای جەنگکردنی ناکیمیاییە بە ناوی ڕێگای جەنگکردن لەگەڵ مالچی علفهرزی یزدلایی.
باشترین ڕێگا بۆ جەنگکردن لەگەڵ علفهرز:
باشترین ڕێگای کە پێشنهاد دەکەین بۆ جەنگکردن لەگەڵ علفهرز ئەوەیە کە علفهرزانەکانی چالەکەتان بە سەبر و مەزگەوت و لەگەڵ مالچی پارچەیی یزدلایی لەناو ببرن بەم شێوەیە کە یەکەم علفهرزانەکانی چالەکە تەواو لابردن، دوایە ئەم مالچی پارچەیی علفهرزە دەکەنەسەر زەوی چالەکە و بە میخی دوو پای یان میخی ئاسنی یان میخی پلاستیکی لەسەر زەوی فیکس دەکەن و ئەم کارە چەندین جار لە چەندین ساڵی پشت هەمدا بە شێوەیەکی ڕێک و دەستپێک دەکەن تا بە ناچاری بە چالەیەک بە ڕەچەڵەکی علفهرز ڕووبەڕوو ببن.